Những nét chính về Nông nghiệp hữu cơ
Liên đoàn Quốc tế về Phong trào Nông nghiệp Hữu cơ đã định nghĩa “Nông nghiệp hữu cơ là một hệ thống sản xuất duy trì sức khoẻ đất, sức khoẻ hệ sinh thái và sức khoẻ con người. Nông nghiệp hữu cơ dựa vào các quá trình sinh thái, sự đa dạng sinh học và các chu trình sống thích ứng với điều kiện địa phương, không sử dụng các vật tư đầu vào gây hại. Nông nghiệp hữu cơ kết hợp giữa truyền thống, đổi mới sáng tạo và khoa học để làm lợi cho môi trường, thúc đẩy các mối quan hệ công bằng và nâng cao chất lượng sống cho mọi người tham gia”. Nông nghiệp hữu cơ dựa trên 4 nguyên tắc:
1. Nguyên tắc Sức khoẻ: Nông nghiệp hữu cơ phải duy trì và tăng cường sức khoẻ đất, cây trồng, gia súc và con người.
2. Nguyên tắc Sinh thái học: Nông nghiệp hữu cơ phải dựa trên hệ sinh thái và các chu trình sống trong tự nhiên, hoạt động cùng chúng, thúc đẩy chúng phát triển và giúp duy trì chúng.
3. Nguyên tắc Công bằng: Nông nghiệp hữu cơ phải phát triển các mối quan hệ đảm bảo công bằng liên quan đến môi trường và cơ hội cho cuộc sống.
4. Nguyên tắc Quan tâm: Nông nghiệp hữu cơ phải được quản lý theo một cách phòng ngừa và có trách nhiệm để bảo vệ sức khoẻ và sự thịnh vượng của các thế hệ hiện tại, tương lai và môi trường.
Canh tác hữu cơ hay Trồng trọt hữu cơ là một trong các hợp phần quan trọng của Nông nghiệp hữu cơ. Canh tác hữu cơ yêu cầu nghiêm ngặt một số điều kiện như: Không được sử dụng các nguồn vật tư đầu vào cho sản xuất gồm phân bón hoá học tổng hợp, hóa chất bảo vệ thực vật, chất kích thích sinh trưởng cây trồng, giống cây trồng biến đổi gen và các loại phân chuồng chưa ủ hoai, phân bắc; Các loại cây trồng ngắn ngày (lúa, rau màu, ngô, v.v.) phải có ít nhất 12 tháng chuyển đổi từ canh tác thông thường sang canh tác hữu cơ, trong khi các loại cây trồng lâu năm như cây ăn quả, cây công nghiệp, v.v. phải có ít nhất 18 tháng chuyển đổi.
Trồng trọt hữu cơ mang lại nhiều lợi ích cho môi trường nông nghiệp, nông thôn, người sản xuất và người tiêu dùng như: Phục hồi và tăng cường sức khoẻ đất; giảm thiểu ô nhiễm môi trường; bảo vệ sức khoẻ người sản xuất và cộng đồng; giảm thiểu tồn dư phân bón tổng hợp và thuốc trừ sâu hoá học trong nông sản; bảo vệ sức khoẻ người tiêu dùng; nâng cao chất lượng, giá trị nông sản và hiệu quả sản xuất.
- Tại sao Nông dân chọn canh tác hữu cơ?
Nông dân toàn thế giới, trong đó có Việt Nam đều có chung câu trả lời đó là: Vì sức khoẻ của bản thân họ, gia đình họ và của cả cộng đồng mà họ là một trong những thành viên có trách nhiệm; Vì có thu nhập cao hơn; Vì có môi trường sống tốt hơn; và Vì thực phẩm an toàn hơn, v.v.
- Vậy, phải làm thế nào để chuyển đổi từ canh tác thông thường sang canh tác hữu cơ?
- Xử lý, cải tạo phục hồi sức khoẻ đất, nghĩa là làm sạch đất, tăng cường sức sản xuất của đất, tăng cường hoạt động của hệ sinh vật đất nhằm làm cho đất ngày càng màu mỡ và cây trồng ngày càng khoẻ hơn.
- Sử dụng các loại phân bón hữu cơ, chế phẩm sinh học và chế phẩm vi sinh để chăm sóc và bảo vệ cây trồng.
- Sử dụng nước sạch, không ô nhiễm để tưới cho cây trồng.
- Sức khoẻ đất là gì?
Trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, đất có 4 chức năng chính, gồm:
- Môi trường cho cây phát triển: đất vừa là giá thể cho cây, đồng thời là nơi dự trữ và cung cấp dinh dưỡng cho cây; duy trì và cung cấp đủ số lượng và chất lượng không khí cho rễ cây.
- Dự trữ và điều hoà việc cung cấp nước cho cây.
- Tái chế các chất thải nông nghiệp.
- Môi trường cho sinh vật đất sinh sống và phát triển.
Trong sản xuất, ta thường hay đề cập đến chất lượng đất. Vậy chất lượng đất là gì? Có thể hiểu một cách đơn giản nhất, Chất lượng đất là khả năng thực hiện chức năng của đất cho cây trồng. Nghĩa là khả năng cung cấp dinh dưỡng, nước và oxy cho sự phát triển bền vững của cây trồng. Khả năng này là đặc tính vốn có của đất và biến động giữa các loại đất.
Còn sức khoẻ đất được định nghĩa là khả năng thực hiện chức năng của đất như một hệ thống sống, luôn vận động để duy trì bền vững sức sản xuất của cây trồng, duy trì hoặc nâng cao chất lượng nước và không khí và tăng cường sức khoẻ cây trồng, vật nuôi và con người.
Trong đất có nhiều cơ thể sống tồn tại và hoạt động. Những sinh vật sống này quyết định sức khoẻ đất. Chúng ảnh hưởng đến cấu trúc đất, chúng bảo vệ cây trồng khỏi sâu bệnh hại. Chúng có vai trò chính đối với chu trình phân huỷ vật chất và dinh dưỡng trong đất, do đó ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng và số lượng chất gây ô nhiễm trong môi trường.
Việc coi đất như là hệ sinh thái sống phản ánh sự thay đổi cơ bản trong cách chúng ta chăm sóc đất của chúng ta. Đất không chỉ là môi trường trồng cây vô tri, vô giác, mà hơn thế nữa đất còn đang cùng làm việc với hàng tỷ vi khuẩn, nấm và các sinh vật khác, thiết lập nên một hệ sinh thái cộng sinh tuyệt diệu. Đất là một hệ sinh thái có thể được quản lý để cung cấp dinh dưỡng cho sinh trưởng, phát triển của cây trồng, hấp thu và giữ nước, lọc và đệm cho các vật chất gây ô nhiễm, đóng vai trò như là nền móng vững chắc cho các hoạt động nông nghiệp và đất cung cấp môi trường sống cho vi sinh vật đất, giữ cho hệ sinh thái vận hành trơn tru.
Sức khoẻ đất là điều kiện liên quan tới khả năng cố hữu của đất, duy trì bền vững sức sản xuất sinh học, duy trì chất lượng môi trường và tăng cường sức khoẻ cây trồng. Một loại đất khoẻ mạnh là đất có năng suất, bền vững và hiệu quả, cụ thể là:
- Cung cấp dinh dưỡng, nước và ô xy cho sự phát triển khoẻ mạnh của cây
- Cho phép nước thấm tự do
- Chống sói mòn
- Dự trữ nước
- Trao đổi khí dễ dàng với khí quyển
- Giữ được dinh dưỡng
- Hoạt động như là tấm đệm môi trường
- Chống lại bệnh trong đất
- Chứa một quần thể sinh vật đất lớn và đa dạng
- Không chua hoá và mặn hoá
- Tơi xốp làm chỗ cho sinh vật sinh sống, giữ dinh dưỡng và nước.
Nói chung, sức khoẻ đất như là một phép đo các chức năng của đất, là tình trạng tối hảo của các chức năng sinh học, vật lý và hoá học đất. Có nghĩa là đất khoẻ có thể duy trì bền vững sức sản xuất của cây trồng và sự đa dạng sinh học trong đất, duy trì hoặc tăng cường chất lượng nước và không khí trong đất. Đất khoẻ không chỉ là môi trường để trồng cây, hơn nữa còn là một môi trường sống, luôn hoạt động và thay đổi dưới tác động khai thác và sử dụng của con người.
Chất lượng đất liên quan tới những chức năng của đất, trong khi sức khoẻ đất biểu thị đất như là nguồn tài nguyên sống động, có hạn và liên quan trực tiếp tới sức khoẻ cây trồng. Nâng cao sức khoẻ hoặc chất lượng đất được đo bằng việc tăng hàm lượng hữu cơ trong đất canh tác qua nhiều năm. Do đó, việc duy trì vật chất hữu cơ trong đất là yếu tố quyết định đến sức khoẻ và sức sản xuất của đất, làm cho đất tơi xốp tăng khả năng giữ nước và trao đổi dinh dưỡng với rễ cây, đất thoáng khí và có một quần thể vi sinh vật khoẻ sẽ tăng cường sức khoẻ đất và sự sinh trưởng khoẻ mạnh của cây trồng.
- Vậy, tại sao phải xử lý, cải tạo nâng cao sức khoẻ đất?
Việc khai thác và sử dụng đất một cách bất hợp lý và quá mức của con người cộng với tác động của biến đổi khí hậu, sức khoẻ đất hay chất lượng đất sản xuất nông nghiệp ngày càng suy giảm và có các biểu hiện chính như sau:
- Chua hoá hoặc mặn hoá,
- Cấu trúc đất thay đổi trở nên chặt và chai cứng,
- Suy thoái hữu cơ trong đất,
- Suy giảm khả năng cung cấp dinh dưỡng, nước và ô xy cho cây,
- Tồn dư hóa chất và nấm bệnh gây hại cho cây,
- Suy giảm đa dạng sinh học đất,
Có nhiều nguyên nhân dẫn đế sự suy giảm sức khẻo đất hay chất lượng đất sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, có 4 nguyên nhân mang tính chủ quan có thể khắc phục dưới đây:
- Bón quá nhiều phân bón hoá học và bón mất cân đối dinh dưỡng
- Không sử dụng hoặc sử dụng ít phân hữu cơ, hữu cơ vi sinh và sử dụng các loại phân hữu cơ không đảm bảo chất lượng,
- Sử dụng quá nhiều hóa chất bảo vệ thực vật,
- Các biện pháp giữ ẩm cho đất chưa được quan tâm đúng mức.
Sức khoẻ đất suy giảm không những ảnh hưởng trực tiếp đến sức sản xuất bền vững của cây trồng bao gồm sinh trưởng, năng suất, chất lượng và hiệu quả, mà còn ảnh hưởng đến môi trường và sức khoẻ con người.
